Italiaanse levenslessen

TEKST: LINDA OTTER IN ACCIAROLI

HUPPELEND NAAR DE HONDERD

Het Italiaanse vissersdorp Acciaroli is sinds kort wereldberoemd. De inwoners worden met gemak honderd jaar oud en houden alzheimer buiten de deur. Linda Otter ging op zoek naar het geheim van de kwieke oudjes 

Of ze elkaar geen zoen kunnen geven? De Franse cameraman die bezig is met filmen, kijkt Antonio Vassallo (101) en zijn vrouw Amina (93) vragend aan. ‘Natuurlijk. Er is niets leukers dan zoenen,’ zegt Amina, terwijl ze haar man tegen zich aan trekt. Even later, als de Fransen de deur uit zijn, staat ze moeizaam op om kopjes te stapelen. Ze moeten inmiddels toch wereldberoemd zijn, want dagelijks staan er journalisten op de stoep, vertelt ze grinnikend. Die komen zelfs uit Japan en de Verenigde Staten om hen te interviewen.

Het echtpaar Vassallo uit het vissersdorp Acciaroli heeft sinds bekend werd dat in hun dorp mensen uitzonderlijk oud worden, geen rustige dag meer gehad.

‘Iedereen wil ons geheim weten. Of we veel of weinig olijfolie gebruiken en of we altijd pasta eten. En dan moeten we weer zoenen, want dat vinden mensen leuk.’ Antonio krijgt nu wel genoeg van die publiciteit, maar zijn vrouw vindt het heerlijk. ‘Er gebeurt tenminste nog iets, nietwaar? Anders zit je toch maar de hele dag te niksen.’

Acciaroli was enkele maanden geleden nog een alledaags vissersdorp aan de kust van de Cilento. Het heeft een klein historisch centrum en een pittoreske haven met vissersboten. In de zomers zijn de bars en restaurants gevuld met badgasten uit Napels, die naar de Cilento komen vanwege de vele strandjes en diepblauwe zee. In de winter is het er rustig, op het saaie af.

Maar het dorp is minder doorsnee dan het lijkt, stelde een team van Italiaanse en Amerikaanse onderzoekers onlangs vast. Acciaroli en vijf buurtdorpen, die behoren tot de gemeente Pollica, hebben de hoogste concentratie hoogbejaarden ter wereld. Hier worden vrouwen gemiddeld zo’n 92 jaar en mannen 85 jaar. Ze worden zo’n zes jaar ouder dan ‘gewone’ Italianen.

Dat er in dit stuk van Italië zo veel tachtigjarigen, negentigjarigen en eeuwelingen wonen, is deels te verklaren door genetische factoren. De hoogbejaarden in deze gemeente blijken zonder uitzondering over een ongewoon goede bloedcirculatie te beschikken. Ze leven hierdoor niet alleen veel langer, maar ze blijven ook langer lichamelijk en geestelijk gezond. Bij een goede doorstroming van het bloed is er minder kans op alzheimer en hart- en vaatziekten. ‘Maar alleen met goede genen kom je er niet,’ zegt Valerio Calabrese (32), directeur van het Mediterraan Dieetmuseum in het kustplaatsje Pioppi, op 10 minuten rijden van Acciaroli. ‘Onze tachtigplussers hebben altijd hard gewerkt. Ze woonden in een leefomgeving met veel frisse lucht en hebben altijd uiterst gezond gegeten. Deze streek staat bekend als het centrum van het mediterrane dieet.’

In Pioppi woonde dertig jaar lang de bekende Amerikaanse voedselspecialist Ancel Keys, die het mediterrane dieet wereldberoemd zou maken. In 1959 kwam hij voor het eerst naar Italië om onderzoek te doen naar hart- en vaatziekten en raakte gefascineerd door de Italiaanse levensstijl en het gezonde eten, dat zo anders was dan het hamburgermenu waarmee hij zelf was grootgebracht.

Samen met zijn vrouw Margaret schreef Keys het allereerste gezondheidsboek Eat Well and Stay Well, gebaseerd op het mediterrane dieet – het voedingspatroon van mensen die rond de Middellandse Zee leven. Het boek werd een enorme bestseller en Keys werd in 1961 door Time uitgekozen als Man van het Jaar. De Amerikaan slaagde erin om honderd jaar oud te worden. 

In de jaren vijftig was dat mediterrane dieet overigens wel een stuk soberder dan tegenwoordig, vertelt Calabrese. Toen Keys in Pioppi kwam, aten de inwoners veel groente, vruchten en bonen. Vlees was een luxe, dus dat kwam zelden op tafel. Taart en andere zoete heerlijk­heden waren alleen voor rijken weggelegd. Het voordeel was dat ze gezond en nooit te veel aten, en zich dan ook geen zorgen hoefden te maken over overgewicht. ‘Van groente wordt immers niemand dik.’

Het Cilento van vroeger was een van de armste agrarische streken van Italië.

Er waren nauwelijks wegen, laat staan fabrieken. Na de Tweede Wereldoorlog, toen de dorpelingen massaal naar Noord- Italië en de Verenigde Staten trokken om werk te zoeken, raakten veel dorpen ontvolkt.

De achterblijvers hadden genoeg frisse lucht, en ook veel lichaamsbeweging, want ze werkten zich in het zweet op de akkertjes en olijfgaarden. Bijna iedereen beschikte over een lap grond waar ze hun eigen voedsel verbouwden. Ze hadden een moestuin, soms een varken en ze hielden konijnen.

Verse pasta

Eten is nog steeds een belangrijk onderdeel van de Italiaanse levensstijl. Italianen houden van lang en uitgebreid tafelen. Ze kunnen urenlang over eten praten en wisselen graag tips uit over de beste pastagerechten, of over het lekkerste restaurantje in de buurt. Maar in de praktijk hebben ze er steeds minder voor over om een ouderwets gezonde mediterrane maaltijd op tafel te zetten.

De meeste Italianen koken al lang niet meer met de authentieke recepten van hun grootmoeders. Veel vrouwen werken en hebben geen tijd meer om verse pasta te maken en echte tomatensaus met tomaten uit de moestuin. Ze kopen hun fettuccine en andere pasta liever in de supermarkt, net als de wijn, de tomaten, de olijfolie en de varkenslapjes.

Maar de echte verandering is dat Italianen tegenwoordig veel te vet en te zoet eten, vindt Giuseppe Vassallo (93), terwijl hij in bar Il Muretto aan zijn water nipt. Hij zegt zich niet te verbazen dat de Italianen steeds dikker worden. Ook in Acciaroli is dat het geval. ‘Vooral kinderen,’ zegt hij hoofdschuddend.

En inderdaad: onlangs stelde een Europese studie vast dat de dikste kinderen in Europa in zuidelijke landen te vinden zijn. Italië staat aan de top, gevolgd door Griekenland, Cyprus en Spanje. Zo is 40 procent van de Italiaanse 2- tot 10-jarigen te dik.

De hedendaagse leefwijze heeft ook zijn weerslag op de levensverwachting van de Italianen. Voor het eerst in de recente historie is die in 2015 licht gedaald. Volgens de Italiaanse gezondheidsraad komt dat onder meer doordat kinderen geen goede mediterrane maaltijden meer voorgeschoteld krijgen.

Vassallo wijst naar de bar waar stapels zoete broodjes (cornetti) onder een glazen stolp liggen. ‘Vroeger bestond je ontbijt uit brood en daar deed je wat olijfolie op. Was heerlijk toch? Maar tegenwoordig moet iedereen zo nodig aan de cornetti. Hard werken en weinig eten, leerde ik vroeger. Tegenwoordig werken ze minder hard en eten ze meer. Maar ik denk dat mijn moeder gelijk had. Overdaad schaadt, nietwaar?’ ←

 

AMINA FEDOLLO: ‘Met genoeg liefde word je 100’

 ‘Liefde is het belangrijkste in je leven. Zonder Antonio was ik nooit zo oud geworden,’ zegt Amina Fedollo (94). ‘We zijn altijd stapelgek op elkaar geweest,’ voegt haar man Antonio Vassallo (101) toe. ‘Soms was er weleens wat. Maar dat waren nooit belangrijke dingen.’ Ze zitten samen op de bank. Hij in een blauwe trui en zwarte broek en zij in een grofgebreid vest. Ze kennen elkaar al hun hele leven. Hij werd tijdens de Tweede Wereldoorlog door Mussolini naar Ethiopië gestuurd om te vechten. Na terugkomst trouwden ze en kregen samen twee kinderen. Vergeleken met generatiegenoten hadden ze een klein gezin, vertellen ze. Vroeger was het heel gewoon zeven, acht kinderen te hebben. Maar Italiaanse gezinnen worden steeds kleiner. Hun eigen zoon van 60 jaar is altijd thuis blijven wonen. Via hun dochter hebben ze twee kleinkinderen en twee achterkleinkinderen. ‘Sommigen laten een heel dorp na, in dat opzicht hebben we het niet goed gedaan.’

Amina kookt nog steeds zelf. Meestal eten ze bonen en vis in combinatie met veel groenten.

‘We leven zo gezond mogelijk en houden ons alleen nog bezig met het heden. Als we het over vroeger hebben, doen we dat om over de leuke dingen te praten. Dan haal je zo veel mogelijk uit je dagen, nietwaar?’

GIUSEPPE VASSALLO: ‘Hard werken en weinig eten’

Wie oud wil worden, moet weinig eten en keihard werken, is het motto van Giuseppe Vassallo (93). ‘We waren met acht kinderen thuis. Ik was de jongste, de anderen zijn overleden. Ze zijn allemaal behoorlijk oud geworden, mijn oudste broer werd 103 jaar. En dat terwijl we zijn opgegroeid in pure armoede. Mijn vader overleed toen ik 4 jaar was door een ongeluk en mijn moeder stond er alleen voor. We hielden konijnen en kippen, maar het was natuurlijk niet de bedoeling dat je die zelf at. We verkochten ze om geld te verdienen.’

Toen Vassallo klein was, bestond Acciaroli uit een stuk of dertig huizen en er woonden alleen vissersfamilies. ‘In de jaren vijftig emigreerden velen naar Duitsland en Amerika. Ik wilde ook weg, maar ik was de jongste en moest voor mijn zieke moeder zorgen.’

Vassallo vertelt dat hij nooit een ‘echt’ beroep heeft gehad. ‘Maar ik heb nooit mijn hand opgehouden en geen dag zonder werk gezeten. Ik pakte alles aan wat ik kon krijgen.

Ik ben bouwvakker geweest, ik werkte als metselaar, stratenmaker en tuinder.’

Zijn vrouw overleed zeven jaar geleden aan kanker, en sinds haar dood is het leven wel eenzamer geworden. Hij heeft drie kinderen, vijf kleinkinderen en sinds een jaar is hij overgrootvader.

Zijn geheim? ‘Ik maak me nergens zorgen over en ik probeer altijd blij te zijn. Ik heb me nooit druk gemaakt om een carrière of geld.

Ik kan nog steeds genieten van ons heerlijke klimaat en al het schoons om me heen.’

MICHELINA VASSALLO: ‘Als ik 100 word, geef ik een groot feest’

Iedere ochtend als het niet regent zit Michelina Vassallo (99) buiten. Vanaf haar terras heeft ze prachtig uitzicht over zee. ‘Het geluid van de golven geeft rust,’ zegt ze. ‘En ik houd van die frisse zeelucht.’ Vassallo, geboren en getogen in Acciaroli, komt uit een gezin met zeven kinderen. Ze trouwde met een stratenmaker en is al jaren weduwe. Haar vier zonen wonen dicht in de buurt en zorgen – naar goed Italiaans gebruik – goed voor hun moeder. ‘Ze bellen me dagelijks en komen vaak thuis eten,’ zegt Vasallo. Haar jongste zoon Alberto (68) ziet ze het meest. Hij is ongetrouwd en woont in het huis naast haar.

Vassallo wil tot haar dood thuis blijven wonen. ‘Mij krijgen ze niet in een rusthuis,’ zegt ze.

In de Italiaanse cultuur is het gebruik dat ouderen worden verzorgd door hun dochters. Maar de afgelopen tien jaar besteden families de verzorging steeds vaker uit aan vrouwen uit Oost-Europa.

Vassallo heeft een inwonende verzorgster (badante) uit Roemenië, die voor 700 euro per maand en kost en inwoning het huishouden doet en helpt met wassen en aankleden.

Op 12 februari 2017 vierde Vassallo haar 99ste verjaardag. ‘Ik heb geluk dat ik uit een sterk geslacht kom. Ik heb altijd veel vis gegeten. Misschien is dat wel mijn geheim. Nog maar een jaartje te gaan, dan ben ik 100 en gaan we een mooi feest houden.’

IDA MAIURI: ‘In je hoofd verandert er niets’

 ‘Zo leuk is het niet om 100-plusser te zijn,’ zegt Ida Maiuri (101). ‘Vroeger werd ik door mijn vrienden “vlinder” genoemd, omdat ik liever danste dan liep en overal naartoe rende. Maar sinds ik vorig jaar ben gevallen en mijn heup brak, kan ik nergens meer naartoe. Dat is moeilijk, want in je hoofd verandert er natuurlijk niets.

Voor jezelf ben je nog steeds dat meisje van vroeger. Wat mijn geheim is?’ Grinnikend:

‘Het zal wel in mijn genen zitten. Mijn moeder is 107 jaar geworden.’

Maiuri werd al op haar 28ste weduwe. Haar man werd in de Tweede Wereldoorlog door Mussolini naar de Sovjet- Unie gestuurd. Na een paar weken overleed hij van honger en kou. En zij bleef achter met drie kleine kinderen. Maiuri isnooit hertrouwd.

‘Ik heb een sterk karakter en daar houden mannen niet van. Ik deed alles alleen. We waren straatarm. We hadden wel geluk dat we een lap grond hadden, waardoor we ons eten konden verbouwen. Ik ging ’s avonds met de olijfolie langs de deuren.’

Ze voelt zich nooit eenzaam, zegt ze. Ze heeft gezelschap van haar Russische verzorgster (badante) die bij haar in huis woont. ‘En ik heb mijn kinderen natuurlijk. Die zijn ook al bejaard, maar komen vaak op bezoek.’

EN DE REST VAN ITALIË?

Vrouwen in de gemeente Pollica in de Cilento worden gemiddeld 92 jaar en de mannen 85 jaar. Toch hebben ook ‘gewone’ Italianen niet te klagen. Met gemiddeld 84 jaar voor vrouwen en 80 jaar voor mannen behoren ze, mede door hun gezonde mediterrane dieet, tot de langstlevende bevolking van Europa. Nederlandse vrouwen worden gemiddeld 83 jaar en mannen 79 jaar.

 

ITALIAANSE LEVENSLESSEN

1. Niet piekeren

Vermijd stress en probeer positief in het leven te staan. Blijf niet piekeren over nare dingen die in het verleden zijn gebeurd, maar concentreer je op het heden. Neem de tijd om leuke dingen te doen en doe ze met kalmte.

2. Gezonde leefomgeving

In een schone frisse omgeving zonder grote wegen of fabrieken heb je meer kans om 100 te worden dan in een grote stad. Uitstoot van fijnstof door het verkeer is slecht voor de luchtwegen, leidt tot hart- en vaatziekten en beperkt de groei en ontwikkeling.

3. Stop met roken

Wie 100 wil worden, moet meteen stoppen met roken. Roken verhoogt de kans op hart- en longziekten. Hoe eerder je stopt, hoe beter uiteraard. Maar ook op latere leeftijd heeft stoppen met roken nog nut.

4. Beweeg veel

Geen van de hoogbejaarden in Accioroli bezocht ooit een sportschool. Dat heb je ook niet nodig om fit te blijven, zeggen ze. Ook door te fietsen of veel te lopen, kun je voldoende bewegen. Wie van tuinieren houdt, is helemaal goed bezig. Met het bijhouden van een eigen moestuin blijf je fit en verbrand je veel calorieën.

5. Eet gezond

De honderdjarigen in Accioroli maakten oorlog en armoede mee. Maar ze hebben wel altijd gezond gegeten. Het ouderwets gezonde mediterrane dieet bestaat uit groente en vruchten, noten, zaden, peulvruchten, vis, schaal- en schelpdieren en olijfolie. Eet het liefst zo min mogelijk rood vlees.

6. Let op je gewicht

 

Acciaroli is centrum van mediterraan dieet

Te veel eten leidt tot overgewicht. En dat kan diabetes en een te hoog LDL-cholesterolgehalte tot gevolg hebben. Probeer het bij drie maaltijden per dag te houden en vermijd tussendoortjes als chips en koekjes.

7. Eet bewust

Neem de tijd voor je maaltijd. Door bewust te eten, sta je stil bij je voeding. Eet vooral langzaam. Door goed te kauwen kun je je spijsvertering op gang helpen.

Je zult zien dat je daardoor ook sneller verzadigd bent, minder snel eet en niet te veel eet.

8. Matig alcohol

Alcohol is helemaal niet zo slecht als mensen denken. Een glas rode wijn of bier kan zelfs helpen je hart- en bloedvaten in goede conditie te houden.

Het is wel belangrijk maat te houden. Te veel alcohol schaadt de gezondheid.

9. Veel liefde

Het is niet alleen belangrijk om fysiek in orde te blijven. Ook een goede geestelijke gezondheid is belangrijk. Trouwen of samen-wonen is geen garantie voor een langer leven. Maar veel liefde en affectie zijn wel belangrijk voor een gelukkig leven.

10. Omring je met vrienden en familie

Wie kan leunen op een netwerk van vrienden en familie, staat met beide benen in het leven. Met hulp van anderen slaag je er beter in om stress te verminderen en tegenslagen onder controle te houden.

 

Een leuk artikel over Bartolomeo Sacchi en maestro Martini - 2 belangrijke vernieuwers in de Italiaanse keuken. Nou ja - in de Renaissance dan!
Leuk om te weten: de kooktijd van een gerecht werd afgemeten in "Onze vaders" Zo dient de kooktijd van ravioli ongeveer 4 Onze vaders te zijn (+/- 5 minuten)!
Mijn man kan zijn Onze vaders echt sneller! Maar op zich is toewijding natuurlijk het beste ingrediƫnt!

Een beetje raar (recept), maar wel lekker!

Een tijdje geleden was ik op zoek naar een recept om zwildzwijn te bereiden. In het - prachtige - fotoboek van Frances Hayes "Toscana" kwam ik "Vittoria's cinghiale in umido" tegen - dus: aan de slag.

Wat een raar recept zeg! Volkomen onduidelijk welke ingrediënten in de marinade moeten en welke later moeten worden toegevoegd... sommige ingrediënten moeten wel 3x gebruikt worden.... hmmmm.

Ik heb maar een beetje gedaan wat mij goed leek (koken Italianen niet allemaal zo? en het resultaat mocht er wezen! Hier geserveerd met (zelfgemaakte) pappardelle. Lekker!

Van de zomer hebben we heerlijk gegeten bij de Osteria del Teatro in Cortona.

We kozen als voorgerecht voor de antipasto dell'Osteria en we hebben gesmuld. Volgens de serveerster was het "una ricetta della nonna". Zo'n spijt dat ik niet om het rect gevraagd heb!

Eenmaal thuis dus maar zelf aan de slag. Na bestudering van kookboeken en veel uitproberen, stond het resultaat op tafel. Ik mag wel zeggen: een geslaagd experiment. Een gerecht dat zeker op het menu van Casa Dolce Casa komt!

Overigens heeft echtgenoot Jacques tijdens datzelfde etentje het raadsel van de fraaie Etruskische graven opgelost: hij had nl. pane etrusche bij het eten (polenta). Hij begreep waarom de Etrusken zo blij hun graf ingingen, dan hoefden ze tenminste dat vieze brood niet meer te eten!

Welkom!

Mijn gasten worden welkom geheten met een drankje (& een hapje), bij voorkeur een beetje een origineel drankje. Tot voor kort was dit de Aperol Spritz. Dit drankje is echter bezig om Nederland te veroveren (zie de Tv-reclame). Tijd dus om op zoek te gaan naar iets nieuws voor Casa Dolce Casa. Met een beetje hulp van Sale & Pepe (Italiaans kooktijdschrift) is het gelukt! Lekker!

Casa Dolce Casa grijpt het nieuwe welkomstdrankje aan voor een leuke aktie: bekijk de foto, raad uit welke ingrediënten het bestaat en verdien zo €10,- korting op een maaltijd in de maand november. (voor de goede orde: 1x korting per goede oplossing en iedereen mag 1x meedoen)